مقدمه

بند (11) مادۀ ( 3)  قانون موسسات تحصیلات عالی  در مورد آزادی علمی  صراحت دارد. وزارت تحصیلات عالی به این امر معتقد است که بدون آزادی علمی، نهاد های اکادمیک نمی‌توانند رشد نمایند.  جنگ بیشتر از چهار دهه، ضربۀ محکمی بر پیکر آزادی علمی در نهاد های تحصیلات عالی وارد آورده است.

هرقدر دریک جامعه به آزادی علمی ارج گذاشته شود، موانع از سر راه آزادی علمی برطرف گردد و منابع وسیع در اختیار قشر منور کشور به خصوص استاد و محصل قرار داده شود، به همان اندازه جای تقلید را نوآوری و ابتکار میگیرد واحساس مسؤولیت در برابر رشد جامعه از طریق نظریه های نو و تحقیقات علمی مفید و مؤثر برای جامعه در وجود استادان و محصلان تبارز میکند. آزادی علمی، موجب میشود تا فضای نهاد های علمی و صنوف درسی، فضای گفتگوها و گفتمانهای ثمر بخش و رهگشا، مکانی برای ارایۀ کنفرانسها و راه اندازی سیمینار ها ی علمی و ورکشاپ‌های آموزشی، تحقیقات علمی، رشد فرهنگ کتابخوانی و مشغول شدن در سایتهای علمی انترنتی، نوشتن مقاله ، کتاب ، نقد و بررسی آثار علمی و نشر و چاپ آن و سهیم شدن در تولید دانش جدید باشد.   وجود چنین فضایی در نهاد ها ی تحصیلات عالی، بر جریانهای اجتماعی بیرون نهاد ها ی تحصیلات عالی اثر گذاشته رشد جامعه ( اعم از مادی و معنوی) را سبب میشود؛ برخلاف، در جامعۀ دگم و بسته نه تنها علم رشد نمیکند؛ بل استبداد نیز بیداد مینماید. روی این اصل، بورد ارتقای کیفیت ریاست ارتقای کیفیت و اعتبار دهی وزارت تحصیلات عالی پالیسی حاضر را برای تحقق هرچه بیشتر معیار های یازده گانۀ ارتقای کیفیت ترتیب نموده است.

در این پالیسی مواردی وجود دارد که استادان و محصلان  در انجام آن دست باز دارند و مواردی هم دیده میشود که استادان و محصلان نباید به آن مبادرت ورزند. به این اساس اگرآزادی علمی به صورت درست تعبیر و تفسیر شود، ازادی علمی باعث رشد استاد و محصل و در یک کلام با عث رشد جامعه علمی میشود؛ اما اگر از آزادی علمی تعبیر نادرست صورت بگیرد و به اصطلاح نوعی مصونیت کاری به استاد و محصل بدهد  ، جامعه به طرف فلاکت و بی بند و باری کشانده میشود.

 

اهمیت و ضرورت موضوع

آزادی علمی در نهاد های تحصیلات عالی، یکی از لازمه های اساسی به شمار میرود و باعث رشد و بالنده گی نهاد های علمی میگردد. متاسفانه بعضاً در نهاد های علمی تخطی هایی صورت میگیرد که هم استاد و محصل و هم نهاد علمی از آن متضرر میگرد لذا پالیسی حاضر برای نهادینه شدن آزادی علمی تدوین گردیده است.

هدف عمومی

احیای یک ارادۀ قوی برای ایجاد فضای واقعا علمی در نهاد های تحصیلات عالی  از سوی استادان و رهبری  در تدریس و تحقیق با کیفیت بلند که نهاد های تحصیلات عالی  را به نهاد مولد دانش جدید مبدل سازد.      

اهداف خصوصی

1. نهادینه شدن مفاهیمی آزادی علمی در پوهنتون
2. تشخیص موارد مخالف آزادی علمی در پوهنتون
3. تشخیص نیاز مندیهای آزادی علمی در پوهنتون

فصل اول

مفاهیمی آزادی علمی در پوهنتون تعلیم و تربیه کابل

مادۀ اول

پوهنتون تعلیم و تربیه کابل، متعهد به آزادی علمی بوده از آن حمایت مینماید. بر همین اساس استادان و محصلان بدون خوف و هراس میتوانند در مباحث علمی در داخل و خارج نهاد تحصیلات عالی اشتراک نمایند.

مادۀ دوم

      آزادی علمی، در پوهنتون تعلیم و تربیه کابل، شگوفایی و رشد شخصیت  را که یکی از اهداف تعلیم و تربیه است به بار می آورد.

مادۀ سوم

آزادی علمی، حق هر عضو کادر علمی را در رابطه به داشتن فلسفۀ تعلیم و تربیه و تعهدات فکری- عقلانی اش تثبیت مینماید. این امر یکپارچه گی فکری – عقلانی سیستم تحصیلات عالی را حفظ نموده ، به عامۀ مردم خدمت میکند.

مادۀ چهارم

 آزادی علمی، به اعضای کادر علمی و محصلان حق میدهد که تا نظریات شان را به شکل گفتاری، نوشتاری و الکترونیکی در داخل و خارج از محوطۀ نهاد تحصیلی، بدون ترس و نگرانی از مجازات، بیان نمایند به شرط آن که اظهارات شان باعث آسیب و ضرر رساندن به دیگران نگردد.

مادۀ پنجم

اعضای کادرعلمی از نگاه مسلکی دارای صلاحیت و آگاهی لازم وصداقت در مقابل نظام تحصیلات عالی و رشتۀ تخصصی شان میباشد.

مادۀ ششم

آزادی علمی، به اعضای کادر علمی ومحصلان با در نظر گرفتن  منافع عامه، حق میدهد که  تحقیق نمایند و نتایج تحقیقات خویش را آزادانه بیان کنند.

مادۀ هفتم

پوهنتون، به منظور حفظ و حمایت از آزادی علمی  نتایج تحقیقات علمی را که منافع جامعه را خدشه دار نسازد بدون سانسور به نشر میرساند.

مادۀ هشتم

نهاد تحصیلات عالی، به هیچ سیاستمدار و دولتمرد حق مداخله وتحمیل عقاید و نظریات سیاسی شان را در تحقیقات علمی استادان  نمیدهد.

مادۀ نهم

پوهنتون، بر مبنای آزادی علمی از موقف اعضای کادر علمی و محصلان در رابطه به عدم موافقت مستدل و منطقی ایشان با پالیسیها و پیشنهادات اداری حمایت مینماید.

مادۀ دهم

آزادی علمی، به استادان و محصلان حق میدهد که در صورت تلف شدن حقوق شان ویا هتک حرمت به ایشان، مطالبۀ جبران خسارات یا اعادۀ حیثیت مینماید.

مادۀ یازدهم

آزادی علمی، به استادان و محصلان حق میدهد تا در محتوای مواد یک کورس مطابق ضرورت بازار کار تغییرات و تعدیلاتی را مطالبه و پیشنهاد نماید.

مادۀ دوازدهم

آزادی علمی،  به استادان و محصلان حق میدهد تا نظریات یکد یگر را به چالش بگیرند؛ ولی به خاطر داشتن چنین نظریات مورد تنبیه و یا محکومیت قرار نگیرند.

مادۀ سیزدهم

آزادی علمی، از موقف استاد در قسمت ارزیابی و تثبیت نمره به محصل تا جایی که نمرۀ داده شده غیر مسؤولانه، غیر عادلانه و در مخالفت با معیار های ارزیابی نباشد حمایت میکند وحق فرد و نهاد تحصیلی را غرض حفظ معیار های علمی محترم میشمارد.

مادۀ چهاردهم

آزادی علمی به اعضای کادر علمی، حق میدهد که میتود تدریس مضمون محولۀ خویش را مطابق محتوای مضمون انتخاب نماید.

مادۀ پانزدهم

مطابق آزادی علمی، به محصلان حق داده میشود  نظریات خویش را در بارۀ تصامیمی که آنها را متاثر میسازد و بر آنان تطبیق میشود ، ابراز نمایند و نظریات شان در اتخاذ تصامیم در حساب گرفته شود.

 

مادۀ شانزدهم

آزادی علمی، به محصلان حق میدهد  در کمیتۀ نظم و دسپلین عضویت داشته و ازشفافیت تصامیم این کمیته اطمینان داشته باشد.

مادۀ هفدهم

آزادی علمی، به محصلان حق میدهد تا در ارزیابی کیفیت تدریس استادان، سهیم باشند

فصل دوم

موارد مخالف آزادی علمی در پوهنتون تعلیم و تربیه کابل

مادۀ نزدهم

  آزادی علمی از عضو کادر علمی در مورد مجازات غیر پوهنتونی و قانون شکنی اش حمایت نمیکند.

مادۀ بیستم

آزادی علمی از آنعده استادانی که تنها به اجرای مکلفیت های درسی خویش پرداخته و از سهم گیری در سایر امور پوهنتون (شامل: اشتراک در کمیته ها، مجالس، کنفرانس ها، ورکشاپ ها، سمینارها، انجام کار های عملی و لابراتواری، نو آوری در پروسه تدریس و آموزش، امور دیپارتمنت، ارتقای کیفیت، نقش پوهنتون در جامعه و...) ابا میورزند، حمایت نمیکند. 

مادۀ بیست و یکم

آزادی علمی، اجازه نمیدهد که عضو کادر علمی کسی را تهدید کند، اذیت نماید، مرعوب کند، تمسخر نماید یا نظریات خویش را بالای محصلان تحمیل کند.

مادۀ بیست و دوم

آزادی علمی محصل، مانع مطالبۀ استاد از این امر نمیگردد که محصل باید مضمون را خوب بیاموزد و ضوابط اساسی و اکادمیک نهاد تحصیلی را رعایت نماید.

مادۀ بیست و سوم

آزادی علمی، تضمین نمیکند که یک عضو کادر علمی غیر شایسته و بی کفایت به طور دایمی منحیث عضو کادر علمی باقی بماند و به وظیفه اش ادامه بدهد.

مادۀ بیست و  چهارم

آزادی علمی به عضو کادر علمی و محصلان حق نمیدهد که خلاف اصول و مقررات دیپارتمنت، پوهنحی و نهاد تحصیلات عالی عمل نمایند؛ اما این حق را میدهد که از قوانین و مقرراتی که غیر عادلانه است، انتقاد نماید.

 

 

مادۀ بیست و پنجم

آزادی علمی، از عضوکادر علمی ومحصلان در صورت خلاف رفتاری از ضوابط حمایت نمیکند؛ ولی لازم میداند که در صورت موجودیت ثبوت صریح و شفاف، اجراات قانونی به عمل آید و برخورد عادلانه صورت بگیرد.

مادۀ بیست و ششم

آزادی علمی از آن عضو کادر علمی که مکرراً غیر حاضری مینماید و یا از تدریس مضمون تعیین شده و ساعات مکلفیت درسی بدون عذر موجه ابا میورزد حمایت نمیکند.

مادۀ بیست و هفتم

آزادی علمی از آن عضو کادر علمی که حاضر به پاسخگویی و ارایۀ توضیحات در مورد ادعا های خلاف رفتاری غیر علمی  یا نقض و تخطی از پالیسیهای معقول نهاد تحصیلات عالی نمیباشد، حمایت نمیکند.

    

فصل سوم

نیازمندی‌های آزادی علمی در پوهنتون تعلیم و تربیه کابل

مادۀ بیست و هشتم

تحقق آزادی علمی، برای شگوفا شدن علم و دانش به یک سلسله امکانات مادی و معنوی زیر ضرورت دارد:

1.  تشویق استادان و محصلان  برای فعالیتهایی که نشان دهندۀ آزادی علمی است.
2. بررسی فعالیتهای نهاد تحصیلات عالی با در نظرداشت ارزشهایی که مربوط به آزادی اکادمیک است.

3. تأکید مداوم رهبری نهاد تحصیلات عالی برای فضایی که در آن عملکردها، رفتار و افکار بتواند نتیجه یا موثر بر آزادیهای اکادمیک باشد.

4. موجودیت کتابخانه، استفاده از کتاب و راههایی که محصلان از طریق درسهای مشخص به کتاب و کتابخانه و سایتهای انترنتی دسترسی پیدا کند.

5. فضای مناسب در کتابخانه برای استفاده کننده گان.

6. موجودیت منابع مورد نیاز دیپارتمنتها در کتابخانه ها

7. رهنمایی محصلان برای مطالعه و فعالیتهای تحقیقی در پیوند با دروس شان و مطالعات آزاد

8. موجودیت تالارمجهز با وسایل تخنیکی مورد نیاز برای کنفرانسها، نشستهای علمی و گفتمانها و انجام پروژه های علمی

9. موجودیت لابراتوار های مجهز و مرتبط به رشته در دیپارتمنتها

مادۀ بیست و نهم

هر نوع تخطی توسط استادان و محصلان، از مواردی که در بالا ذکر شد، مطابق قانون، مقررات و لوایح تحصیلات عالی مورد بازپرس قرار میگیرد.

منابع

1. اعلامیه آزادی علمی و استقلال مؤسسات آموزش عالی(لیما، 10 سپتامبر 1988)
2. اعلامیۀ جهانی حقوق بشر(  1967). ترجمۀ آخرین متن رسمی به زبان دری و پشتو. چاپ ملل متحد.
3. بایر، البرت. (ب. ت). تاریخ آزاد فکری. ترجمۀ معمایی نصرالله. تهران: انتشارات موسسۀ مطبوعاتی فریدون علمی. ص 65.
4. پرهیز گار، سعید.(1391). آزادی علمی در جامعۀ دانشگاهی. نشریۀ دانشگاه. ش 936.   دوپری، نانسی.(2004) . افغانستان:  گزارش ملی انکشاف بشری. اسلام آباد: برنامۀ انکشافی ملل متحد. ص 233.
5. دهقانی، یاسر و همکاران.(1390).بررسی میزان آزادی علمی استادان. مجلۀ پژوهشهای برنامۀ درسی. دورۀ 1(ش2). ( نسخۀ الکترونیکی)
6. شریفی یما، لیلما.(1392).ازادی علمی در افغانستان، چالشها و راههای نهادینه شدن آن. پیام معرفت. شماره(3-4).
7. فراستخواه، مقصود. (1372). آزادی علمی. مجلۀ مجلس پژوهش. س10( ش41). ص 2.( نسخۀ الکترونیکی).
8. وزارت عدلیه. (1382). قانون اساسی افغانستان وکابل : انتشارات دارالانشای کمسیون قانون اساسی.
9. وزارت عدلیه.(1394). قانون تحصیلات عالی افغانستان. جریدۀ رسمی. شمارۀ فوق العاده. شمارۀ مسلسل 1195.
10. لایحۀ فعالیتهای اکادمیک اعضای کادر علمی موسسات تحصیلات عالی
11. لایحۀ نظم و دسپلین
12. معیارهای یازده گانۀ ارتقای کیفیت.
13. سروی نظریات استادان، محصلان و کارمندان اداری موسسات تحصیلات عالی

پالیسی آزادی علمی، در پوهنتون تعلیم و تربیه کابل به منظور رشد این اصل مهم،  در سه فصل، بیست و هشت ماده و 9 بند توسط مرکز ارتقاء کیفیت و اعتباردهی پوهنتون  ترتیب گردیده  ثبت پروتوکول شماره(51 ) مورخ  30ر10